Kunst als manier om met lijden om te gaan
Niet alleen kunstenaars, maar ook artsen en onderzoekers wijzen op de impact die kunst kan hebben op hoe mensen omgaan met pijn, ziekte en verlies. Tijdens een gesprek met illustrator Fatinha Ramos, hematoloog Tessa Kerre, theatermaker Barbara Claes en dichter Mustafa Kör werd duidelijk hoe kunst, op heel verschillende manieren, een bron van veerkracht kan zijn.
“De kunst heeft mij altijd gered, en ze blijft mij redden”
In haar lezing begon ze met haar eigen verhaal. Als kind groeide ze op in Portugal met een zeldzame botziekte, waardoor ze vaak in het ziekenhuis lag. “Ik lag altijd horizontaal, met gips van mijn buik tot aan mijn voeten. De enige manier om mee te doen met de wereld was door te tekenen. Ik tekende obsessief, constant.”
Pijnstilling
Voor Ramos bleef kunst een constante, maar ook op volwassen leeftijd bleef haar gezondheid kwetsbaar. Toen ze na een ongeval haar nek brak en tijdelijk nauwelijks kon bewegen of spreken, werd kunst opnieuw een houvast.
“Ik kon drie maanden bijna niet praten. Tekenen was mijn manier om te zeggen wat ik voelde.”
Voor haar werd kunst letterlijk een vorm van pijnstilling: “Ik heb nog altijd chronische pijn, maar wanneer ik schilder of teken, kan ik die pijn omzetten in iets anders.” Volgens Ramos staat ze daarin niet alleen. Doorheen de geschiedenis hebben kunstenaars hun werk gebruikt om fysieke of mentale pijn te verwerken. Ze verwijst onder meer naar Frida Kahlo, die haar lichamelijk lijden verwerkte in zelfportretten.
Kunstbatterij
“Ik voel soms dat ik een soort kunstbatterij heb”, zegt Tessa Kerre. “Wanneer die leeg dreigt te lopen, moet ik naar een museum of een concert. Dan voel ik letterlijk dat die batterij weer oplaadt.” Die ervaring probeert ze ook te delen met haar patiënten. In haar project "Kunst op voorschrift" brengt ze muziek, literatuur en andere kunstvormen naar ziekenhuiskamers.
“Ik wil niet bepalen welke kunst iemand nodig heeft. Het gaat erom dat mensen de mogelijkheid krijgen om iets te beleven, zelfs wanneer ze wekenlang geïsoleerd in een ziekenhuis liggen.”
Patiënten kunnen bijvoorbeeld kiezen om een muzikant op hun kamer te laten spelen of een dichter te laten voorlezen. “Je ziet soms letterlijk hoe iemand verandert. Er is geen enkel medicijn dat hetzelfde effect heeft als dat moment waarop iemand geraakt wordt door muziek of een tekst.”
Kunst als uitlaatklep
Voor theatermaker Barbara Claes en dichter Mustafa Kör ligt de kracht van kunst in het tonen van gevoelens die moeilijk onder woorden te brengen zijn. Claes vertelt dat ze in haar werk vaak zoekt naar wat zich tussen de woorden bevindt.
“Ik ben altijd op zoek geweest naar hoe je kan vertellen wat eigenlijk niet in taal te vatten is. Niet alleen het letterlijke verhaal, maar ook wat tussen de zinnen ligt.”
Die zoektocht werd bijzonder persoonlijk toen ze een voorstelling maakte over haar zus, die overleed toen Claes acht jaar oud was. Jarenlang bleef dat verlies binnen haar familie grotendeels onbesproken. Door theater kon ze daar uiteindelijk toch een vorm aan geven.
Voor dichter Mustafa Kör ligt daar de essentie van kunst, volgens Kör kan kunst ervaringen en emoties zichtbaar maken die moeilijk uit te leggen zijn. Hij verwijst bijvoorbeeld naar Picasso’s schilderij Guernica, dat de gruwel van oorlog in één beeld samenvat.
“Soms kan één beeld een hele wereld van emoties oproepen.”
Mustafa stelt zich ook de vraag hoe de wereld eruit zou zien zonder kunst: “Als er geen kunst zou bestaan, hoe zou onze wereld er dan uitzien? Kunst is geen extraatje.”
Meer dan een luxe
Toch blijft kunst vaak een van de eerste domeinen waarop bespaard wordt. Dat is volgens de sprekers een paradox want onderzoek toont aan dat kunst niet alleen emotioneel, maar ook biologisch effect heeft. “Wanneer mensen naar kunst kijken, kan de bloedtoevoer naar pleziergerelateerde hersengebieden tot tien procent stijgen”, zegt Ramos. “Dat is vergelijkbaar met wat er gebeurt wanneer je naar iemand kijkt van wie je houdt.”
Daarom pleit ze voor meer aandacht voor kunst in zorg en samenleving: “Je hoeft zelf geen kunstenaar te zijn. Gewoon kijken naar kunst, luisteren naar muziek of een boek lezen kan al een verschil maken.” Of zoals Ramos het samenvat: “Kunst raakt tegelijk het lichaam, het brein en onze sociale verbinding. Daarom verschijnt ze altijd opnieuw in momenten van kwetsbaarheid: bij ziekte, verlies of verandering.”
“Kunst is een manier om met lijden om te gaan.”
