Op tafel: Democratie als werk in uitvoering

Op zondag 8 maart hebben professor Patricia Popelier (hoogleraar grondwettelijk recht aan de UA), professor Ico Maly (cultuurwetenschapper en auteur) en Lotte Spreeuwenberg (filosoof en auteur) zich rond de tafel gezet en gingen ze in gesprek over democratie. Moderator Ng Sauw TjHoi (voormalig VRT-journalist) had hierbij enkele bedenkingen en vragen over de actualiteit voorbereid.

Om te beginnen mogen de drie sprekers zichzelf en vooral hun boek even zelf voorstellen.

‘Een grondwet voor ons allemaal’ van Patricia verscheen in maart vorig jaar. Onze grondwet werd geschreven in 1830 door een zekere elite, deze grondwet lijkt nu niet helemaal meer vast te staan en is in beweging.

Met haar boek wil Patricia drie belangrijke boodschappen overbrengen aan haar lezers. Ten eerste is democratie geen simpele materie. Want voor hoe meer mensen het moet dienen hoe moeilijker het allemaal wordt. Ten tweede, het is een gegeven waar we allemaal samen aan werken, hierbij is een kritisch middenveld belangrijk. Als derde maakt een grondrecht een mens een mens. We leggen in de grondwet vast wat we ethisch belangrijk vinden waardoor het ons moreel kompas wordt.

‘De herschepping van de democratie’ is het meest recente werk van Ico Maly. Hij richt zich meer op de nieuwe aspecten in een democratie, zoals onder meer de digitale wereld. Het boek richt zich enerzijds op hoe we denken over democratie en de evolutie ervan, en anderzijds over de ontwikkelingen binnen de traditionele en sociale media die ervoor zorgen dat de publieke sfeer van de democratie zwaar onder druk komt te staan.

Lotte haar boek ‘Liefde en revolutie’ verscheen reeds in 2021. Zij is niet alleen auteur maar richt zich recentelijk ook op de politiek. Haar uitgangspunt is dat we goede mensen worden door buiten onszelf te kijken en niet naar ons eigen ego.

Is sociale media een gevaar voor de democratie of als het eerder een tool is om bijvoorbeeld vrije meningsuiting te garanderen?

Volgens Ico is de digitale wereld fundamenteel gewijzigd. Het middenveld had aanvankelijk veel macht met deze media, men kreeg gemakkelijk tienduizend bezoekers per dag, maar vanaf 2006 wijzigde dit. Alles werd commerciëler net op een moment dat sociale media het internet meer en meer begon te domineren. Maar nu wordt er veel bepaald door de algoritmes van de platformen, die bepalen wie wat ziet. ‘Als je dit bekijkt vanuit democratisch oogpunt, dan zie je dat daar een probleem is.’ legt Ico uit.’ We moeten deze platformen dan ook zien als een ideologische infrastructuur.’

Ng Sauw TjHoi wil graag nog dieper ingaan op het onderwerp rond democratie en social media. Hij vraagt zich af of het gebruik van tools zoals instagram en tiktok door Gen Z om sociale veranderingen door te voeren een democratisch proces is dat in gang gezet werd.

‘De luxe om social media niet meer te gebruiken is er niet’, begint Ico, ‘De vraag is hoe gebruik je ze. Hoe probeer je een deel van die algoritmes zo te organiseren dat ze toch werken voor je.’ Hierbij geeft hij het voorbeeld van de Amerikaanse Alexandria Ocasio-Cortez die via simpele tik tok filmpjes over haar hobby’s jongeren betrekt in haar politiek. Niet alleen het gebruik van social media moeten we bestuderen maar ook hoe ze gebruikt worden en wat ze met onze jeugd doen, legt hij verder uit.

Sociale media verbieden onder de leeftijd van 16 jaar?

Patricia denkt niet dat dit een goed idee is, als je zoiets invoert moet je de gevolgen hiervan ook goed bekijken. Ze denkt dat het belangrijk is dat jongeren net meewerken aan een democratie. ‘Wat we vanuit een juridisch oogpunt wel in de gaten moeten houden is dat er daar soms ook een aparte rechts plaats wordt gecreëerd. Mensen worden soms aan de schandpaal gezet zonder dat daar een eerlijk proces is en zonder dat het weer vergeten kan worden.' Maar ook hier moeten we uit leren volgens haar. Ze haalt het voorbeeld aan van Sandra Dia, waar men zelf aan recht gedaan heeft. ‘ Hier moeten we nadenken hoe we met diversiteit omgaan. Het vertrouwen in de rechters heeft hier dan ook een deuk gekregen’.

Lotte is er zelf nog niet aan uit of het een goed idee is om een leeftijdsgrens op sociale media te zetten. ‘Ik zou eerder pleiten om het gebruik van telefoons te ontmoedigen, maar niet het gebruik van sociale media’.

Lotte sluit zich aan bij Patricia haar woorden, maar wil toch ook de positieve kant van social media even belichten. Het heeft volgens haar de belofte om uit je bubbel te stappen. Ze geeft hierbij het voorbeeld van een queer jongere die op het platteland in een conservatief dorpje woont, en die op social media aansluiting vindt bij andere jongeren in dezelfde situatie. Voor haar is dit net de democratische belofte van social media.

De Belgen hebben het strengste asielbeleid ooit

De tweede bedenking die TjHoi heeft voorbereid gaat over het asielbeleid. België is reeds 11 000 keer veroordeeld voor het niet aanbieden van opvang aan asielzoekers, aan mensen die er eigenlijk recht op hebben. De grondwet en heel de juridische kant, waar staat die op dit vlak?

Patricia pikt hier onmiddellijk op in. ‘Onze regering is het moreel kompas helemaal kwijt’. haalt ze aan. 'We hebben daar het hoogtepunt van gezien deze week toen de minister het arrest van het grondwettelijk hof naast zich neergelegd heeft. ‘ Ze pleit er dan ook voor om met zijn allen hiervoor op straat te komen. Het zijn ook steeds de migranten en de kwetsbaren uit onze samenleving die er het eerste de dupe van worden. ‘Maar dit raakt ons allemaal, en het blijft niet hierbij. Hetgeen er nu gebeurt met de migranten gaat tegen de grondwet en alle verdragen in. Het creëert onveiligheid.’

Ze legt uit dat hierdoor de democratie en de rechtsstaat vervormt wordt. ‘Hierdoor wordt alles wat ons beschermt weggehaald.

Maar wat moeten we nu doen, rechtspraak wordt naast zich neergelegd, wordt niet meer gevolgd? En waar kunnen we nog naartoe?

Volgens Patricia mogen we dit allemaal niet zomaar aanvaarden. ‘De pers zou hier veel harder moeten zijn’, zegt ze vastbesloten. Volgens haar moeten academici het eerst ontrafelen, de feiten checken en er tegenin gaan. Er moet ook meer in de pers komen en lezingen gegeven worden om de mensen bewust te maken van wat er aan de hand is. ‘We mogen dit niet normaliseren, we mogen niet denken dat dit allemaal normaal is, want als we dat doen gaat het alleen nog maar verder en verder. ‘

Lotte woont in Nederland en daar is de situatie niet helemaal anders. Wat zij ziet als oplossing berust op wat Patricia zegt. Het is belangrijk om ons niet uit elkaar te laten spelen, want het migrantenbeleid raakt iedereen. ‘In Nederland beheerst men het verdeel en heers tactiek goed’. gaat ze verder. En we zouden ook met zijn allen de straat op moeten komen volgens haar, net als Patricia ook aanhaalde.

Volgens Ico heeft iedereen zijn rol en is het aan de academici om aan te tonen waar het fout loopt. ‘Wat er gebeurt rond asiel, is de grote verandering rond democratie’, verklaart hij, ‘we verbeelden democratie niet meer als mensenrechten en humanisme, dit is allemaal vervangen door nationalisme, wat heel dominant is.’ Hij vervolgt dat intelectuelen die wel toegang hebben tot de mainstream media dit discours verkopen als democratisch terwijl het nationalistisch is.

‘De strijd rond de democratie gaan we niet winnen zolang we mensen niet socialiseren als democraten. Niemand wordt als een democratisch burger geboren. ‘ aldus Ico, ‘We moeten gesocialiseerd worden door naar het nieuws te kijken, de krant te lezen, door in een democratische ruimte te zitten. En hoe kleiner deze ruimte wordt, hoe minder kans er is dat we ze kunnen verdedigen.’

Meer offline acties in de toekomst?

Lotte pikt hierop in door een voorbeeld te geven van hoe een offline actie, rond een crisis opvangplaats voor asielzoekers in een klein dorpje in Nederland, wel gewerkt heeft. Online werd er alleen maar haat gespuwd, terwijl een aantal vrijwilligers, die aan de slag waren in de opvangplaats, een event op touw hadden gezet waarbij ze probeerden om de hele buurt erbij te betrekken. Ze hebben het zo offline mogelijk gedaan, door met elkaar in contact te komen. Dit bleek succesvol te zijn en er kwam later zelfs een protestmars voor het behoud van de opvangplaats, toen bleek dat deze gesloten zou worden.

Volgens Ico hebben we beide nodig, het online en het offline gebeuren. In België is vooral het online gebeuren belangrijker geworden. ‘In België zijn we heel goed in het organiseren van betogingen en stakingen, maar we zijn veel minder goed online. ‘ verklaart hij.

Patricia haalt hier ook een voorbeeld van aan. Een van haar doctoranda is van Poolse afkomst en heeft onderzoek gedaan naar waarom men in Polen succes rijker was dan in Hongarije. ‘Dit heeft te maken met heel wat dingen, een eerste punt is dat men de boodschap veel beter bracht. Men haalde niet aan dat het strijdig met de rechtsstaat was, maar wel dat het ons allemaal raakt. ‘ legt Patricia, ‘en ten tweede was men daar beter in staat om samen te gaan en acties op poten te zetten. ‘ Volgens Patricia is dan ook nu van belang. Men zou moeten meer samen te komen en gecoördineerde acties opzetten.

Gaan nationalistische influencers en femicide hand in hand?

Gezien het op 8 maart, Internationale Vrouwendag was, ging het derde thema over femicide.

TjHoi verwijst ook hier weer naar de media van de laatste weken, waarbij we heel vaak te horen kregen over gevallen van huiselijk geweld. Sofie Peeters maakte reeds in 2012 de documentaire ‘Femme de la rue’, maar het is nog steeds actueel. Zo is er nu de nieuwe documentaire ‘En nu is ze dood’ van Phara de Aguirre. Voor TjHoi is dit ook een vorm van het ondermijnen van de democratie. Hoe kijken de sprekers hier naartoe? hoe kijken ze er naartoe vanuit hun expertise?

Ico zal hier naartoe kijken vanuit een groter perspectief. Hij zal geen specifiek onderzoek doen naar femicide, maar wat hij wel merkt is dat de opgang van anti-democratie gegrond is in een zeer specifieke vorm van nationalisme. Een belangrijke niche hierin blijken de nationalistische influencers te zijn die een nieuw beeld van ‘mannelijkheid’ centraal stellen.

Patricia zal dit bekijken vanuit haar vakgebied: grondrechten. Ze verwijst dan ook naar de Belgische voortrekster van de vrouwenrechten Marie Popelin, die zelfs geen advocaat mocht worden. Patricia is momenteel vooral bezig met hoe rechters naar gender en diversiteit kijken. Ook Sandra Dia is hierbij weer een mooi voorbeeld. ‘ Er is in de sociale media het idee gekomen dat die rechters allemaal elitaire witte conservatieve mannen zijn. Zij hebben geen goed oog op de situatie van mensen die sociaal zwakker zijn of die een ander etnische achtergrond hebben.’ legt ze uit, ‘Ook met verhalen rond verkrachtingen, hebben ze geen oog voor het standpunt van vrouwen. ‘ Ze streeft er dan ook naar om de rechtscolleges evenwichtig te laten inrichten.

Lotte is momenteel een boek aan het schrijven over het feminisme, waarin ze de verschillende academische theorieën toegankelijker en begrijpelijker te maken. Er zijn volgens haar al heel wat interessante theorieën geschreven waar er niet veel mee gebeurt. Het is dan ook belangrijk dat we deze begrijpen. ‘Er is ook veel onbegrip over wat er in de wet staat en wat betekent sociale vrijheid, wat zijn de sociale rollen’. haalt ze aan.

Is het fenomeen van solidariteit eigen aan democratie?

Als laatste gaan ze het hebben over het principe van solidariteit. Dan denken we bijvoorbeeld aan de aanval van de VS op Iran, de genocides in Gaza en Soedan, de massamoorden in Oost-Congo, de Koerdische zaak, … Hoe gaan we daarin om met onze democratie, die eigenlijk wel vraagt naar solidariteit?

Ico beaamt dit onmiddellijk, voor hem is solidariteit een belangrijk onderdeel van de democratie en hebben veel van de problemen die we vandaag hebben te maken met economie. ‘Democratie is van oudsher universeel’, haalt hij aan, ‘democratie was de methode om mensenrechten te organiseren en dus ook gelukkige mensen te creëeren.’ Hierbij lijken volgens hem Israël en Palestina precies op een loop tussen de oude wereld en de wereld die nog moet komen. ‘De oude imperiale wereld van Europa, het nationalisme die uitgevoerd is, het koloniserings project die uitgevoerd is, de nieuwe wereld is terug de wereld van de sterkste, niet van internationale rechtsorde, niet van mensenrechten, maar de wereld van ik heb de wapens en ik zal gewoon doen wat ik denk dat er hoort gedaan te worden. Dat is een wereld waar we niet in wakker willen worden. ‘

Patricia sluit hierbij aan. ‘De grondwet legt bij ons waarden neer en solidariteit hoort daarbij, het zit in die grondwet. ‘ Voor haar is het vooral de vraag wat we ermee doen. Op internationaal vlak ga ik vooral kijken wat ons beleid daarmee doet en waar trekken ze die rode lijn. ‘Als men niet graag heeft dat hier zoveel vluchtelingen komen, dan moet je vooral niet verder doen zoals je nu bezig bent. ‘

Als afsluiter van deze interessante namiddag was er nog een korte Q & A.