Stephan nodigt uit: Fotografie tussen licht en donker
Tijdens een gesprek tussen fotograaf Stephan Vanfleteren, Marjolein van Heemstra, Milo Vidal en Karl Meesters ging het niet alleen over fotografie. Ook kijken, luisteren en de plaats van kunst in een steeds drukkere wereld kwamen aan bod. Waar vroeger beelden vooral dienden om iets te tonen, ging het gesprek opvallend vaak over het omgekeerde: hoe kunst soms net ontstaat wanneer er minder te zien is.
Karl Meesters opent het gesprek met een eenvoudige maar moeilijke vraag: "Wat maakt een beeld waardevol?" Voor Vanfleteren is dat geen vast antwoord. “Voor de ene kan een foto van zijn kind op reis het meest waardevolle beeld zijn. Voor mij als fotograaf hoop ik natuurlijk dat mijn beelden professioneel waardevol zijn. Maar wat dat precies betekent, verandert doorheen de tijd.”
Hij vertelt hoe zijn werk in de loop der jaren is verschoven. Waar hij vroeger vaak naar conflictgebieden trok om gebeurtenissen vast te leggen, fotografeert hij vandaag vooral eenvoudiger scènes: zee, lucht, mist. “Vroeger wilde ik tonen wat er gebeurde, op een bepaalde plaats en een bepaalde datum. Nu maak ik foto’s waar soms bijna niets meer op staat. Misschien wordt er minder getoond, maar hoop ik dat er meer wordt gevoeld.”
Concentratie
Wanneer Vanfleteren fotografeert aan zee, probeert hij de wereld letterlijk achter zich te laten. “Ik sta daar met mijn rug naar de wereld. Naar het verkeer, de mails, de drukte. En ik kijk naar een ruimte waar bijna niets te zien is.” Die leegte zorgt volgens hem voor een intense concentratie.
“In dat kleine kader ontstaat een enorme focus. En daar gebeurt iets tussen de fotograaf, het onderwerp en het moment.”
Het verdwijnen van licht
Een belangrijk thema in het gesprek is het moment waarop licht langzaam verdwijnt: de schemering. Schrijver Marjolein van Heemstra raakte gefascineerd door het oude Nederlandse werkwoord schemeren. Vroeger betekende dat letterlijk: samen naar de avond kijken wanneer het licht langzaam minder wordt. Die gewoonte is volgens haar bijna verdwenen.
“Journalisten schreven al in de jaren zestig dat het schemeren aan het verdwijnen was. Door kunstlicht en door de snelheid van ons leven merken we dat moment bijna niet meer.”
Toch is dat overgangsmoment volgens haar bijzonder belangrijk. Het is het moment waarop de dag wordt neergelegd en de nacht begint. Voor Vanfleteren is dat herkenbaar. Hij merkt dat zijn foto’s vaak het interessantst worden wanneer het licht zwakker wordt.
“Hoe minder licht ik krijg, hoe beter het soms wordt. Dan begint er iets te gebeuren dat ik niet helemaal kan uitleggen."
Licht en macht
Van Heemstra wijst er ook op dat licht niet alleen een praktisch hulpmiddel is, maar historisch ook verbonden is met controle. “In sommige periodes mochten mensen ’s nachts alleen naar buiten als ze een lantaarn hadden. En een lantaarn kostte geld. Licht betekende dus ook macht.”
Vandaag gaat het nog verder. Satellieten, ledverlichting en schermen zorgen ervoor dat de wereld elk jaar lichter wordt. Volgens sommige onderzoeken neemt de hoeveelheid kunstlicht op aarde jaarlijks met ongeveer tien procent toe.
De toekomst van beelden
Jonge fotograaf Milo Vidal kijkt vanuit een andere generatie naar fotografie. Hij stelt zich de vraag welke rol beelden vandaag nog kunnen spelen.
“We worden overspoeld door beelden. Oorlogsfoto’s, rampbeelden, alles staat meteen online. Het is moeilijk om nog een beeld te maken dat echt iets verandert.”
Daarom experimenteert hij met archieven: oude krantenbeelden, propaganda en historische foto’s die hij combineert met nieuwe portretten. “Ik probeer een soort historisch bewustzijn te creëren, ook voor mezelf”, zegt Vidal. Vanfleteren ziet daarin een evolutie die ook hij zelf heeft doorgemaakt. Waar zijn fotografie vroeger direct verslag wilde doen van gebeurtenissen, ziet hij zijn werk vandaag anders.
“Ik ben minder activistisch geworden op de barricades. Mijn werk is trager geworden.”
Tijdens een tentoonstelling over zijn zeeproject merkte hij dat bezoekers zijn beelden vaak koppelen aan persoonlijke ervaringen: verlies, rouw, herinneringen. “Mensen vertelden mij dat die foto’s hen troost gaven. Toen dacht ik: misschien is dat mijn taak geworden.”
Stilte
Aan het einde van het gesprek komt het thema stilte terug. Soms wordt tijdens concerten of lezingen het licht volledig uitgeschakeld. Volgens Karl Meesters verandert er dan iets merkbaars: “Wanneer het donker wordt, wordt iedereen aandachtiger. De muziek wordt beter, het publiek luistert scherper.” Misschien is dat ook wat kunst kan doen: even afstand creëren van de constante stroom aan beelden en geluiden.
Redactie: Kato Pattyn
